Horace Epistula Liber Alter I Quintus Horatius Flaccus Cum tot sustineas et tanta negotia solus, res Italas armis tuteris, moribus ornes, legibus emendes, in publica commoda peccem, si longo sermone morer tua tempora, Caesar. Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux, post ingentia facta deorum in templa recepti, dum terras hominumque colunt genus, aspera bella componunt, agros adsignant, oppida condunt, plorauere suis non respondere fauorem speratum meritis. Diram qui contudit hydram notaque fatali portenta labore subegit, comperit inuidiam supremo fine domari. Vrit enim fulgore suo qui praegrauat artis infra se positas; extinctus amabitur idem: Praesenti tibi maturos largimur honores iurandasque tuum per numen ponimus aras, nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes. Sed tuus hic populus sapiens et iustus in uno te nostris ducibus, te Grais anteferendo, cetera nequaquam simili ratione modoque aestimat et, nisi quae terris semota suisque temporibus defuncta uidet, fastidit et odit, sic fautor ueterum, ut tabulas peccare uetantis, quas bis quinque uiri sanxerunt, foedera regum uel Gabiis uel cum rigidis aequata Sabinis, pontificum libros, annosa uolumina uatum dictitet Albano Musas in monte locutas. Si, quia Graiorum sunt antiquissima quaeque scripta uel optima, Romani pensantur eadem scriptores trutina, non est quod multa loquamur: nihil intra est oleam, nil extra est in nuce duri; uenimus ad summum fortunae: pingimus atque psallimus et luctamur Achiuis doctius unctis. Si meliora dies, ut uina, poemata reddit, scire uelim, chartis pretium quotus adroget annus. Scriptor abhinc annos centum qui decidit, inter perfectos ueteresque referri debet an inter uilis atque nouos? Excludat iurgia finis. 'Est uetus atque probus centum qui perficit annos.' Quid? Qui deperiit minor uno mense uel anno, inter quos referendus erit? Veteresne poetas an quos et praesens et postera respuat aetas? 'Iste quidem ueteres inter ponetur honeste, qui uel mense breui uel toto est iunior anno.' Vtor permisso caudaeque pilos ut equinae paulatim uello et demo unum, demo etiam unum, dum cadat elusus ratione ruentis acerui qui redit in fastos et uirtutem aestimat annis miraturque nihil, nisi quod Libitina sacrauit. Ennius, et sapiens et fortis et alter Homerus, ut critici dicunt, leuiter curare uidetur quo promissa cadant et somnia Pythagorea; Naeuius in manibus non est et mentibus haeret paene recens? Adeo sanctum est uetus omne poema. Ambigitur quotiens uter utro sit prior, aufert Paccuvius docti famam senis, Accius alti, dicitur Afrani toga conuenisse Menandro, Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi, uincere Caecilius grauitate, Terentius arte. Hos ediscit et hos arto stipata theatro spectat Roma potens, habet hos numeratque poetas ad nostrum tempus Liui scriptoris ab aeuo. Interdum uolgus rectum uidet, est ubi peccat: Si ueteres ita miratur laudatque poetas, ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat; si quaedam nimis antique, si pleraque dure dicere credit eos, ignaue multa fatetur, et sapit et mecum facit et Ioue iudicat aequo. Non equidem insector delendaue carmina Liui esse reor, memini quae plagosum mihi paruo Orbilium dictare; sed emendata uideri pulchraque et exactis minimum distantia miror. Inter quae uerbum emicuit si forte decorum, si uersus paulo concinnior unus et alter, iniuste totum ducit uenditque poema. Indignor quicquam reprehendi, non quia crasse conpositum inlepideue putetur, sed quia nuper, nec ueniam antiquis, sed honorem et praemia posci. Recte necne crocum floresque perambulet Attae fabula si dubitem, clament periisse pudorem cuncti paene patres, ea cum reprehendere coner quae grauis Aesopus, quae doctus Roscius egit: uel quia nil rectum, nisi quod placuit sibi, ducunt, uel quia turpe putant parere minoribus et quae inberbes didicere, senes perdenda fateri. Iam Saliare Numae carmen qui laudat, et illud, quod mecum ignorat, solus uolt scire uideri, ingeniis non ille fauet plauditque sepultis, nostra sed inpugnat, nos nostraque liuidus odit. Quod si tam Graecis nouitas inuisa fuisset quam nobis, quid nunc esset uetus? Aut quid haberet quod legeret tereretque uiritim publicus usus? Vt primum positis nugari Graecia bellis coepit et in uitium fortuna labier aequa, nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum, marmoris aut eboris fabros aut aeris amauit, suspendit picta uoltum mentemque tabella, nunc tibicinibus, nunc est gauisa tragoedis; sub nutrice puella uelut si luderet infans, quod cupide petiit mature plena reliquit. [Quid placet aut odio est, quod non mutabile credas?] Hoc paces habuere bonae uentique secundi. Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa mane domo uigilare, clienti promere iura, cautos nominibus rectis expendere nummos, maiores audire, minori dicere per quae crescere res posset, minui damnosa libido. Mutauit mentem populus leuis et calet uno scribendi studio: pueri patresque seueri fronde comas uincti cenant et carmina dictant. Ipse ego, qui nullos me adfirmo scribere uersus, inuenior Parthis mendacior et prius orto sole uigil calamum et chartas et scrinia posco. Nauim agere ignarus nauis timet, habrotonum aegro non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est promittunt medici, tractant fabrilia fabri: scribimus indocti doctique poemata passim. Hic error tamen et leuis haec insania quantas uirtutes habeat, sic collige: uatis auarus non temere est animus; uersus amat, hoc studet unum; detrimenta, fugas seruorum, incendia ridet; non fraudem socio pueroue incogitat ullam pupillo; uiuit siliquis et pane secundo, militiae quamquam piger et malus, utilis urbi, si das hoc, paruis quoque rebus magna iuuari. Os tenerum pueri balbumque poeta figurat, torquet ab obscaenis iam nunc sermonibus aurem, mox etiam pectus praeceptis format amicis, asperitatis et inuidiae corrector et irae; recte facta refert, orientia tempora notis instruit exemplis, inopem solatur et aegrum. Castis cum pueris ignara puella mariti disceret unde preces, uatem ni Musa dedisset? Poscit opem chorus et praesentia numina sentit, caelestis implorat aquas docta prece blandus, auertit morbos, metuenda pericula pellit, impetrat et pacem et locupletem frugibus annum: carmine di superi placantur, carmine Manes. Agricolae prisci, fortes paruoque beati, condita post frumenta leuantes tempore festo corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem cum sociis operum pueris et coniuge fida Tellurem porco, Siluanum lacte piabant, floribus et uino Genium memorem breuis aeui. Fescennina per hunc inuenta licentia morem uersibus alternis opprobria rustica fudit, libertasque recurrentis accepta per annos lusit amabiliter, donec iam saeuos apertam in rabiem coepit uerti iocus et per honestas ire domos impune minax. Doluere cruento dente lacessit; fuit intactis quoque cura condicione super communi; quin etiam lex poenaque lata, malo quae nollet carmine quemquam describi; uertere modum, formidine fustis ad bene dicendum delectandumque redacti. Graecia capta ferum uictorem cepit et artis intulit agresti Latio. sic horridus ille defluxit numerus Satrunius et graue uirus munditiae pepulere; sed in longum tamen aeuum manserunt hodieque manent uestigia ruris. Serus enim Graecis admouit acumina chartis et post Punica bella quietus quaerere coepit, quid Sophocles et Thespis et Aeschylos utile ferrent. Temptauit quoque rem si digne uertere posset, et placuit sibi, natura sublimis et acer; nam spirat tragicum satis et feliciter audet; sed turpem putat inscite metuitque lituram. Creditur, ex medio quia res arcessit, habere sudoris minimum, sed habet comoedia tanto plus oneris, quanto ueniae minus. Aspice, Plautus quo pacto partis tutetur amantis ephebi, ut patris attenti, lenonis ut insidiosi, quantus sit Dossennus edacibus in parasitis, quam non adstricto percurrat pulpita socco. Gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc securus, cadat an recto stet fabula talo. Quem tulit ad scaenam uentoso Gloria curru exanimat lentus spectator, sedulus inflat: sic leue, sic paruum est animum quod laudis auarum subruit aut reficit. Valeat res ludicra, si me palma negata macrum, donata reducit opimum. Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poetam, quod numero plures, uirtute et honore minores, indocti stolidique et depugnare parati si discordet eques, media inter carmina poscunt aut ursum aut pugiles; his nam plebecula gaudet. Verum equitis quoque iam migrauit ab aure uoluptas omnis ad incertos oculos et gaudia uana Quattuor aut pluris aulaea premuntur in horas dum fugiunt equitum turmae peditumque cateruae; mox trahitur manibus regum fortuna retortis, esseda festinant, pilenta, petorrita, naues, captiuum portatur ebur, captiua Corinthus. Si foret in terris, rideret Democritus, seu diuersum confusa genus panthera camelo siue elephans albus uolgi conuerteret ora; spectaret populum ludis attentius ipsis, ut sibi praebentem nimio spectacula plura; scriptores autem narrare putaret asello fabellam surdo. Nam quae peruincere uoces eualuere sonum, referunt quem nostra theatra? Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum: tanto cum strepitu ludi spectantur et artes diuitiaeque peregrinae; quibus oblitus actor cum stetit in scaena, concurrit dextera laeuae. 'Dixit adhuc aliquid?' 'Nil sane.' 'Quid placet ergo?' 'Lana Tarentino uiolas imitata ueneno.' Ac ne forte putes me, quae facere ipse recusem, cum recte tractent alii, laudare maligne: ille per extentum funem mihi posse uidetur ire poeta meum qui pectus inaniter angit, inritat, mulcet, falsis terroribus inplet, ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis. Verum age et his, qui se lectori credere malunt quam spectatoris fastidia ferre superbi, curam redde breuem, si munus Apolline dignum uis conplere libris et uatibus addere calcar, ut studio maiore petant Helicona uirentem. Multa quidem nobis facimus mala saepe poetae -ut uineta egomet caedam mea-, cum tibi librum sollicito damus aut fesso; cum laedimur, unum siquis amicorum est ausus reprehendere uersum; cum loca iam recitata reuoluimus inreuocati; cum lamentamur non apparere labores nostros et tenui decucta poemata filo; cum speramus eo rem uenturam ut, simul atque carmina rescieris non fingere, commodus ultro arcessas et egere uetes et scribere cogas. Sed tamen est operae pretium cognoscere, qualis aedituos habeat belli spectata domique uirtus, indigno non committenda poetae. Gratus Alexandro regi Magno fuit ille Choerilus, incultis qui uersibus et male natis rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos. Sed ueluti tractata notam labemque remittunt atramenta, fere scriptores carmine foedo splendida facta linunt. Idem rex ille, poema qui tam ridiculum tam care prodigus emit, edicto uetuit nequis se praeter Apellen pingeret aut alius Lysippo duceret aera fortis Alexandri uoltum simulantia. Quodsi iudicium subtile uidendis artibus illud ad libros et ad haec Musarum dona uocares, Boeotum in crasso iurares aere natum. At neque dedecorant tua de se iudicia atque munera, quae multa dantis cum laude tulerunt dilecti tibi Vergilius Variusque poetae nec magis expressi uoltus per aenea signa quam per uatis opus mores animique uirorum clarorum adparent. Nec sermones ego mallem repentis per humum quam res componere gestas terrarumque situs et flumina dicere et arces montibus inpositas et barbara regna tuisque auspiciis totum confecta duella per orbem claustraque custodem pacis cohibentia Ianum et formidatam Parthis te principe Romam, si, quantum cuperem, possem quoque; sed neque paruom carmen maiestas recipit tua, nec meus audet rem temptare pudor, quam uires ferre recusent. Sedulitas autem, stulte quem diligit urget, praecipue cum se numeris commendat et arte. Discit enim citius meminitque libentius illud quod quis diridet quam quod probat et ueneratur. Nil moror officium quod me grauat, ac neque ficto in peius uoltu proponi cereus usquam nec praue factis decorari uersibus opto, ne rubeam pingui donatus munere et una cum scriptore meo capsa porrectus operta deferar in uicum uendentem tus et odores et piper et quicquid chartis amicitur ineptis.