SANCTI ROMANI MARTYRIS CONTRA GENTILES DICTA.

Romane, Christi fortis adsertor dei,

elinguis oris organum fautor moue,

largire comptum carmen infantissimo,

fac ut tuarum mira laudum concinam!

nam scis et ipse posse mutos eloqui.

Plectrum palati et faucium saeuus tibi

tortor reuulsit nec tamen silentium

indixit ori, quo fatebaris deum.

uox ueritatis testis extingui nequit,

nec si recisis palpitet meatibus.

Sic noster haerens sermo lingua debili

balbutit et modis laborat absonis,

sed si superno rore respergas iecur

et spiritali lacte pectus inriges,

uox inpeditos rauca laxabit sonos.

Euangelista scripsit ipsum talia

praecepta Messian dedisse apostolis:

`nolite uerba, cum sacramentum meum

erit canendum, prouidenter quacrere,

ego inparatis quae loquantur suggeram'.

Sum mutus ipse, sed potens facundiae

mea lingua Christus luculente disseret.

ipse explicabit, quos supremo spiritu

daemon tumultus, dum domatur, mouerit,

furore pestis peior in nouissimo.

Sic uulneratus anguis ictu spiculi

ferrum remordct et dolore saeuior

quassando pressis inmoratur dentibus,

hastile fixum scd manet profundius

nec cassa sentit morsuum pericula.

Galerius orbis forte Romani stature

ductor regebat, ut refert antiquitas,

inmitis, atrox, asper, inplacabilis.

edicta late mundum in omnem miserat:

Christum negaret, quisque mallet uiuere.

Haec ille serpens ore dictat regio,

qui mortuorum de sepulcris exiens

clamat: `quid ante tempus aduentu cito

mea regna soluis? parce, fili altissimi,

uel possidere corda porcorum iube?'

Praefectus istis inminens negotiis

Aselepiades ire mandat milites

ecclesiasten usque de sacrariis

raptare plebem mancipandam uinculis,

ni disciplinam Nazarenam respuat.

Mox ipse templum cogitans inrumperc

et dissipare sancta sanctorum studens

armis profanus praeparabat inpiis

altaris aram funditus pessum dare

foreque et ipsas in ruinam soluere.

Praecurrit index his repente cognitis

Romanus acris heros excellentiae,

uenire in armis perduelles nuntiat

animos pauentum praestruens hortatibus,

stent ut parati neue cedant turbini.

Conspirat uno foederatus spiritu

grex christianus, agmen inperterritum

matrum, uirorum, paruulorum, uirginum;

fixa et statuta est omnibus sententia

fidem tueri uel libenter emori.

Refert repulsus miles ad subsellia

plebis rebellis esse Romanum ducem:

flagrare cunctos peruicaci audacia,

iugulos retectos obstinate opponere,

quo gloriosa morte fortes oppetant.

Praeccps iubetur inde Romanus rapi

solusque ut incitator et fax omnium

pro contumaci plebe causam dicere.

it non resistens seque uinciri petit

flexas et ultro torquet in tergum manus.

Amor coronae paene praeuenit trucem

lictoris artem sponte nudas offerens

costas bisulcis exsecandas ungulis.

inrumpit altum limen et praeconibus

stupore mutis ipse tortorem trahit.

Adstanti ob ora sic tyrannus incipit:

`infame monstrum, uilis, intestabilis

tu uentilator urbis et uulgi leuis

procella mentes inquietas mobiles,

ne se inperita turba dedat legibus.

Populate quiddam sub colore gloriae

inlitterata credidit frequentia,

ut se per aeuum consecrandos autument,

si bella diuis ceu gigantes inferant

uictique flammis obruantur montium.

Hoc tu parasti, perdite, spectaculum

cladis cruentae denecandis ciuibus,

quos ut profanos inpiati et saeculi

reos necesse est te magistro interfici,

tu causa mortis, tu malorum signifer.

Ni fallor, aequum est, ut, quod auctor inprobus

tolerare multos conpulisti ut carnifex,

in te recurrat proque tantis caedibus,

quae mox futurae, primus exitium luas

feras et ipse, quod ferendum suaseras.'

His ille contra reddit ore libero:

`amplector, o praefecte, nec me subtraho,

ut pro fideli plebe solus inmoler

dignus subire cuncta, si me consulis,

quaecumque uestra iusserit crudelitas.

Intrare seruis idolorum ac daemonum

sanetam salutis non licet nostrae domum,

ne polluatur purus orandi locus;

confido sancto in spiritu numquam tibi

dandum, ut beatum limen attingas pede,

nisi forte noster factus in nostrum gregem

mereare sumi, quod pater faxit deus.'

incensus his Asclepiades iusserat

euiscerandum corpus eculeo eminus

pendere et uncis uinculisque crescere.

Apparitores sed furenti suggerunt

illum uetusta nobilem prosapia

meritisque multis esse primum ciuium.

iubet amoueri noxialem stipitem,

plebeia clarum poena ne damnet uirum.

`Tundatur', inquit, `terga crebris ictibus

plumboque ceruix uerberata extuberet.

persona quaeque conpetenter plectitur

magnique refert, uilis an sit nobilis;

gradu reorum forma tormentis datur.'

Pulsatus ergo martyr illa grandine

postquam inter ictus dixit hymnum plumbeos,

erectus infit: `absit, ut me nobilem

sanguis parentum praestet aut lex curiae;

generosa Christi secta nobilitat uiros.

Si, prima nostris quae sit incunabulis

origo, textu stemmatis recenseas,

dei parentis esse ab ore coepimus.

cui quisque seruit, ille uere est nobilis,

patri rebellis inuenitur degener.

Honos deinde stemmati aceedit nouus

et splendor ingens ut magistratus uenit,

si confitendi nominis testem probum

signent inusta ferri et ignis uulnera

et uim dolorum mors sequatur inclyta.

Caue, benignus esse peruerse uelis,

nec mi remissus leniter peperceris;

incumbe membris, tortor, ut sim nobilis!

his ampliatus si fruar successibus,

genus patris matrisque flocci fecero.

Haec ipsa uestra dignitatum culmina

quid esse censes? nonne cursim transeunt

fasces, secures, sella, praetextae togae,

lictor, tribunal et treecnta insignia,

quibus tumetis moxque detumescitis?

Cum consulatum initis, ut uernae solent --

pudet fateri -- farre pullos pascitis;

aquila ex eburn sumit adrogantiam

gestator eius ac superbit beluae

inflatus osse, cui figura est alitis.

Iam si subaris ad sigillorum pcdes

iaceatis infra sectilem quercum siti,

quid esse uobis aestimem proiectius?

nudare plantas ante carpentum scio

proceres togatos matris Ideae sacris.

Lapis nigellus euehendus essedo

muliebris oris clausus argento sedet,

quem dum ad lauacrum praeeundo ducitis

pedes remotis atterentes calceis,

Almonis usque peruenitis riuulum.

Quid illa turpis pompa? nempe ignobiles

nos esse monstrat, cum luperci curritis.

quem seruulorum non rear uilissimum,

nudus plateas si per omnes cursitans

pulset puellas uerbere ictas ludicro?

Miseret tuorum me sacrorum et principum

morumque, Roma, saeculi summum caput.

age, explicemus, si placet, mysteria,

praefecte, uestra: iam necesse est audias,

nolis uelisne, quid colatis sordium.

Nec terret ista, qua tumes, uaesania,

quod uultuosus, quod supinus, quod rigens

tormenta leti comminaris asperi;

si me mouere rebus ullis niteris,

ratione mecum, non furore, dimica!

Iubes, relictis patris et Christi sacris

ut tecum adorem feminas mille ac mares,

deas deosque deque sexu duplici

natos, nepotes, abnepotes, editos

et tot stuprorum sordidam prosapiam.

Nubunt puellae, saepc luduntur dolis,

amasionum conprimuntur fraudibus,

incesta feruent, furta moechorum calent,

fallit maritus, odit uxor paelicem,

deos eatenae conligant adulteros.

Ostende, quaeso, quas ad aras praecipis

ueruece caeso fumet ut caespes meus?

Delphosne pergam? sed uetat palaestrici

corrupta ephybi fama, quem uester deus

effeminauit gymnadis licentia.

Mox fleuit inpuratus occisum graui

disco et dicauit florulentum subcubam;

conductus idem pauit alienum pecus,

furem deinde perditi passus gregis

segnis bubulcus tela et ipsa perdidit.

An ad Cybebes ibo lucum pineum?

puer sed obstat gallus ob libidinem

per triste uulnus perque sectum dedecus

ab inpudicae tutus amplexu deae,

per multa Matri sacra plorandus spado.

Sed, credo, magni limen amplectar Iouis,

qui si citetur legius uestris reus,

laqueis minacis implicatus Iuliae

luat seueram uictus et Scantiniam

te cognitore dignus ire in carcerem.

Quid, aureorum conditorem temporum

censes colendum? quem fugacem non negas

latuisse furtim, dum rcformidat malum,

quem si beate uiuere audit Iuppiter,

plectat necessc est occulendi conscios.

Quid, inter aras dissidentum numinum

putas agendum? Martis indignabitur

offensa uirtus, si colatur Lemnius,

Iunonis iram sentiet, quisque ut deum

signo aut sacello consecrarit Herculcm.

Dicis licenter haec poetas tingere,

sed sunt et ipsi talibus mysteriis

tecum dicati, quodquc describunt, colunt.

tu cur piaclum tam libenter lectitas,

cur in theatris te uidente id plauditur?

Cygnus stuprator peccat inter pulpita,

saltat Tonantem tauricornem ludius,

spectator horum pontifex summus sedes

ridesque et ipse nec negando diluis,

cum fama tanti polluatur numinis.

Cur tu, sacrate, per cachinnos solueris,

cum se maritum fingit Alcmenae deus?

meretrix Adonero uulneratum scaenica

libidinoso plangit adfcctu palam,

nec te lupanar Cypridis sanctae mouct?

Quid, quod sub ipsis ueritas signis patet,

formata in aere criminum uestigiis?

quid uult sigillum semper adfixum Ioui

auis ministrae? nempe uelox armiger

leno, exoletum qui tyranno pertulit.

Facem recincta ueste practendit Ceres:

cur, si deorum nemo rapuit uirginem,

quam nocte quaerens mater crrat peruigil?

fusos rotantem cernimus Tirynthium:

cur, si Neaerae non fuit ludibrio?

Quid, rusticorum monstra detester deum,

Faunos, Priapos, fistularum praesides,

nymfas natantes incolasque aquatiles,

sitas sub alto more ranarum lacu,

diuinitatis ius in algis uilibus?

Ad haec colenda me uocas, censor bone?

potesne quidquam tale, si sanum sapis,

sanctum putare? nonue pulmonem mouct

derisus istas intuens ineptias,

quas uinolentae somniis fingunt anus?

Aut si, quod usquam est uanitatis mysticae,

nobis colendum est, ipse primus incipe.

promisce adora, uidquid in terris sacri est,

deos Latinos et deos Aegyptios,

quis Roma libat, quis Canopus supplicat.

Venerem precaris, conprecare et simiam;

placet sacratus aspis Aesculapii:

crocodillus, ibis et canis cur displicent?

adpone porris religiosas arulas,

uenerare acerbum caepe, mordax allium.

Fuliginosi ture placantur lares

et respuuntur consecrata holuscula?

aut unde maior esse maiestas focis

quam nata in hortis sarculatis creditur,

si numen ollis, numen et porris inest?

Sed pulchra res est forma in aere sculptilis:

quid inprecabor officinis Graeciae,

quae condiderunt gentibus stultis deos?

forceps Mironis, malleus Polycliti

natura uestrum est atque origo caelitum.

Ars seminandis efficax erroribus

barbam rigentem dum Iouis circumplicat,

dum defluentem leniter flectens comam

limat capillos et corimbos Libcri

et, dum Mineruae pectus hydris asperat,

iniecit atram territis formidinem,

ut fulmen aeris ceu Tonantis horreant,

tremant uenenum sibilantis Gorgonae,

putent ephybum post triumphos Indicos

ferire thyrso posse, cum sit ebrius.

Tum quod Dianam molle succinctam uident,

uenantis arcum pertimescunt uirginis;

si forte uultum tristioris Herculis

liquore crispo massa finxit fusilis,

clauam minari, ni colatur, creditur.

Iam quis pauentum corda terror occultat,

Iunonis iram si polite expresserit?

uelut retortis intuens obtutibus

auertat ora de litantis hostia,

lapis seuera fronte mentitur minas.

Miror, quod ipsum non sacrastis Mentorem

nec templum et aras ipse Phidias habet,

fabri deorum uel parentes numinum,

qui si caminis institissent segnius,

non esset ullus Iuppiter conflatilis.

Non erubescis, stulte, pago dedite,

te tanta semper perdidisse obsonia,

quae dis ineptus obtulisti talibus,

quos trulla, peluis, cantharus, sartagines,

fracta et liquata contulerunt uascula?

Ignosco fatuis haec tamen uulgaribus,

quos lana terret discolora in stipite,

quos saepe falsus circulator ecipit,

quibus omne sanctum est, quod pauendum rancidae

edentularum cantilenae suaserint;

uos eruditos miror et doctos uiros,

perpensa uitae quos gubernat regula,

nescire uel diuina uel mortalia

quo iure constent, quanta maiestas regat,

quidquid creatum est, quae creauit omnia.

Deus perennis, res inaestimabilis,

non cogitando, non uidendo clauditur,

excedit omnem mentis humanae modum

nec conprehendi uisibus nostris ualet

extraque et intus inplet ac superfluit.

Intemporalis, antequam primus dies,

esse et fuisse semper unus obtinet;

lux ipse uera ueri et auctor luminis,

cum lumen esset, lumen effudit suum,

ex luce fulgor natus hic est filius.

Vis una patris, uis et una est filii

unusque ab uno lumine splendor satus

pleno refulsit claritatis numine;

natura simplex pollet unius dei

et, quidquid usquam est, una uirtus condidit:

caelum solumque, uim marini gurgitis,

globos dierum noctiumque praesides,

uentos, procellas, fulgura, imbres, nubila,

septem triones, hesperos, aestus, niues,

fontes, pruinas et metalla et flumina;

praerupta, plana, montium conuallia,

feras, uolucres, reptiles, natatiles,

iumenta, pecua, subiugales, beluas,

flores, frutecta, germina, herbas, arbores,

quae sunt odori quaeque uernant esui.

Haec non labore et arte molitus deus

sed iussione, quam potestas protulit,

mandauit esse; facta sunt, quae non erant,

uerbo creauit omniformem machinam,

uirtus paterna semper in uerbo fuit.

Cognostis ipsum, nunc colendi agnoscite

ritum modumque, quale sit templi genus,

quae dedicari sanxerit donaria,

quae uota poscat, quos sacerdotes uelit,

quod mandet illic nectar inmolarier.

Aedem sibi ipse mente in hominis condidit

uiuam, serenam, sensualem, flabilem,

solui incapacem posse nec distructilem,

pulchram, uenustam, praeminentem culmine,

discriminatis inlitam coloribus.

Illic sacerdos stat sacrato in limine

foresque primas uirgo custodit Fides,

inncxa crines uinculi regalibus

poscit litari uictimas Christo et patri,

quas scit placere candidatas, simplices:

frontis pudorem, cordis inocentiam,

pacis quietem, castitatem corporis,

dei timorem, regulam scientiae,

ieiuniorum parcitatem sobriam,

spem non iacentem, semper et largam manum.

Ex his amoenus hostiis surgit uapor

uincens odorem balsami, turis, croci,

auras madentes Persicorum aromatum,

sublatus inde caelum adusque tollitur

et prosperatum dulce delectat deum.

Hanc disciplinam quisquis infensus uetat,

uetat probatum uiuere et sanctum sequi,

uetat uigorem mentis alte intendere

nostrique acumen ignis ad terram uocat

nec excitari uim sinit prudentiae.

O mersa limo caecitas gentilium,

o carnulenta nationum pectora,

o spissus error, o tenebrosum genus

terris amicum, deditum cadaueri,

subiecta semper intuens, numquam supra!

Furorne summus ultima et dementia est

deos putare, qui creantur nuptiis,

rem spiritalem terrulente quaerere,

elementa mundi consecrare altaribus,

id, quod creatum est, conditorem credere,

deasceato supplicate stipiti,

uerris cruore scripta saxa spargere,

aras ofellis obsecrare bubulis,

homines fuisse cum scias, quos consecras,

urnas reorum morticinas lambere?

Desiste, iudex saeculi, tantum nefas

uiris iubere fortibusque et liberis!

nil est amore ueritatis celsius;

dei perennis nomen adserentibus

nihil pauori est, mors et ipsa subiacct.

Dudum coquebat disserente martyre

Asclepiades intus iram subdolam

stomachatus alto felle, dum longum silet

bilemque tectis concipit praecordiis,

tandem latentis uim furoris euomit:

`Pro luppiter! quid est, quod ex hoc audio?

stat inter aras et deorum imagines

et, quod fateri cogor, in medio foro

tacente memet ac perorat perditus,

quidquid sacrorum est ore foedans inpio.

O fas priorum, moris o prisci status!

inuenta regum pro salute publica

Pompiliorum nostra carpunt saecula.

quis hos sofistas error inuexit nouus,

qui non colendos esse diuos disputent?

Nunc dogma nobis christianurn nascitur

post euolutos mille demum consules

ab urbe Roma, ne retexam Nestoras.

quidquid nouellum surgit, olim non fuit.

uis summa rerum nosse? Pyrram consule!

Vbi iste uester tunc erat summus deus,

diuum fauore cum puer Mauortius

fundaret arcem septicollem Romulus?

quod Roma pollet auspicato condita,

Ioui Statori debet et dis ceteris.

Hoc sanctum ab aeuo est, hoc ab atauis traditum:

placanda nobis pro triumphis principis

delubra, faustus ut secundet gloriam

procinctus utque subiugatis hostibus

ductor quietum frenet orbem legibus.

Accingere ergo, quisquis es, nequissime,

pro principali rite nobiscum deos

orare uita uel, quod hostem publicum

pati necesse est, solue poenam sanguine:

spreuisse templa respuisse est principem.'

Tunc ille: `Numquam pro salute et maximis

fortissimisque principis cohortibus

aliter precabor, quam fidele ut militent

Christique lymfis ut renascantur patri,

capiant et ipsum caelitus paraclitum,

ut idolorum respuant caliginem,

cernant ut illud lumen aeternae spei

non suculentis influens obtutibus

nec corporales per fenestras emicans,

puris sed intus quod relucet mentibus.

Pupilla carnis crassa crassum perspicit

et res caduca, quod resoluendum est, uidet,

liquidis uidendis aptus est animae liquor,

natura feruens sola feruentissimae

diuinitatis uim coruscantem capit.

Hoc, opto, lumen imperator nouerit

tuus meusque, si uelit fieri meus;

nam si resistit christiano nomini,

meus ille talis imperator non erit,

scelus iubenti, crede, numquam seruiam.'

`Statis, ministri?' clamitans iudex ait,

`statis manusque continetis uindices?

non rupta sulcis dissecatis uiseera,

animam nec intus abditam rimamini,

erumpit unde uox profana in principem?'

Scindunt utrumque milites teterrimi

mucrone hiulco pensilis latus uiri,

sulcant per artus 1onga tractim uulnera,

obliqua rectis, recta transuersis secant

et iam retctis pectus albet ossibus.

Nitendo anhelant, diffluunt sudoribus,

cum sit quietus heros, in quem saeuiunt.

haec inter addit sponte Romanus 1oqui:

`si quaeris, o praefecte, uerum noscere,

hoc omne, quidquid lancinamur, non dolet.

Dolet, quod error pectori insedit tuo,

populos quod istos perditos tecum trahis.

currunt frequentes undique ad spectaculum,

gentile uulgus, heu, gemenda corpora,

crudumque nostrae sortis exemplum tremunt.

Audite cuncti, clamo longe ac praedico,

emitto uocem de catasta celsior:

Christus paternae gloriae splendor, deus,

rerum creator, noster idem particeps

spondet salutem perpetem credentibus,

animae salutem, sola quae non occidit,

sed iuge durans dispares casus subit:

aut luce fulget aut tenebris mergitur,

Christum secuta patris intrat gloriam,

disiuncta Christo mancipatur tartaro.

Curanda mercis qualitas, quaenam mihi

contingat olim perpetis substantiae;

nam membra parui pendo, quo pacto cadant,

casura certe lege naturae suae.

instat ruina; quod resoluendum est, ruat.

Nec distat, ignis et fidiculae saeuiant,

an corpus aegrum languor asper torqueat,

cum saepe morbos maior armet saeuitia.

non ungularum tanta uis latus fodit,

mucrone quanto dira pulsat pleurisis,

nec sic inusta lamminis ardet cutis,

ut febris atro felle uenas exedit

uel summa pellis ignis obductus coquit

papulasque feruor aestuosus excitat:

credas cremari stridulis cauteribus.

Miserum putatis, quod retortis pendeo

extentus ulnis, quod reuelluntur pedes,

conpago neruis quod sonat crepantibus:

sic eiulantes ossa clamant diuidi,

nodosa torquet quos podagra et artrisis.

Horretis omnes hasce carnificum manus:

num mitiores sunt manus medentium,

laniena quando saeuit Hippocratica?

uiuum secatur uiscus et recens cruor

scalpella tinguit, dum putredo abraditur.

Putate ferrum triste chirurgos meis

inferre costis, quod secat salubriter;

non est amarum, quo reformatur salus:

uidentur ist carpere artus tabidos,

sed dant medellam rebus intus uiuidis.

Quis nescit autem, quanta corruptela sit

contaminatae carnis ac solubilis?

sordet, tumescit, liquitur, faetet, dolet,

inflatur ira, soluitur libidine,

plerumque felle tincta liuores trahit.

Aurum regestum nonne carni adquiritur?

inlusa uestis, gemma, bombyx, purpura

in carnis usum mille quaeruntur dolis,

luxus uorandi carnis aruinam fouet,

carnis uoluptas omne per nefas ruit.

Medere, quaeso, carnifex, tantis malis,

concide, carpe fomitem peccaminum,

fac, ut resecto debilis carnis situ

dolore ab omni mens supersit libera

nec gestet ultra, quod tyrannus amputet.

Nec terrearis turba circumstantium:

hoc perdo solum, quod peribit omnibus,

regi, clienti pauperique et diuiti.

sic uernularum, sic senatorum caro

tabescit, imo cum sepulcro condita est.

Iactura uilis mordet et damnum leue,

si, quo carendum est, perdere extimescimus.

cur, quod nccesse est, non uoluntas occupat,

natura cur non uertit in rem gloriae?

legale damnum deputemus praemiis.

Sed praemiorum forma quae sit fortibus,

uideamus, illa nempe, quae numquam petit.

caelo refusus subuolabit spiritus,

dei parentis perfruetur lumine

regnante Christo stans in arce regia.

Quandoque caelum ceu liber plicabitur,

cadet rotati solis in terram globus,

sferam ruina menstrualem distruet,

deus superstes solus et iusti simul

cum sempiternis permanebunt angelis.

Contemne praesens utile, o prudens homo,

quod terminandum, quod relinquendum est tibi,

omitte corpus, rem sepulcri et funeris,

tende ad futuram gloriam, perge ad deum,

agnosce, qui sis, uince mundum et saeculum!'

Vixdum elocutus martyr hanc peregerat

orationem, cum furens interserit

Asclepiades: `uertat ictum carnifex

in os loquentis inque maxillas manum

sulcosque acutos et fidiculas transferat.

Verbositatis ipse rumpatur locus,

scaturrientes perdat ut loquacitas

sermonis auras perforatis follibus,

quibus snandi nulla lex ponit modum;

ipsa et loquentis uerba torqueri uolo.'

Inplet iubentis dicta lictor inpius;

charaxat ambas ungulis scribentibus

genas cruentis et secat faciem notis,

hirsuta barbis soluitur carptim cutis

et mentum adusque uultus omnis scinditur.

Martyr fluentem fatur inter sanguinem:

`grates tibi, o praefecte, magnas debeo,

quod multa pandens ora iam Christum loquor:

artabat ampli nominis praeconium

meatus unus, inpar ad laudes dei.

Rimas patentes inuenit uox edita

multisque fusa rictibus reddit sonos

hinc inde plures et profatur undique

Christi patrisque sempiternam gloriam:

tot ecce laudant ora, quot sunt uulnera.'

Tali repressus cognitor constantia

cessare poenam praecipit, tunc sic ait:

`per Solis ignes iuro, qui nostros dies

reciprocatis administrat circulis,

cuius recursu lux et annus ducitur,

ignes parandos iam tibi tristis rogi,

qui fine digno corpus istud deuorent,

quod perseuerans tam resistit nequiter

sacris uetustis nec dolorum spiculis

uictum fatiscit fitque poenis fortius.

Quis hunc rigorem pectori iniecit stupor?

mens obstinata est, corpus omne obcalluit,

tantus nouelli dogmatis regnat furor:

hic nempe uester Christus haud olim fuit,

quem tu fateris ipsc suffixum cruci.'

`Haec illa crux est omnium nostrum salus',

Romanus inquit, `hominis haec redemptio est.

scio incapacem te sacramenti, inpie,

non posse caecis sensibus mysterium

haurire nostrum: nil diurnum nox capit.

Tamen in tenebris proferam claram facem,

sanus uidebit, lippus oculos obteget.

remouete lumen, dicet insanabilis,

iniuriosa est nil uidenti claritas.

audi, profane, quod grauatus oderis!

Regem perennem rex perennis protulit

in se manentem nec minorem tempore,

quia tempus illum non tenet; nam fons retro

exordiorum est et dierum et temporum,

ex patre Christus: hoc pater quod filius.

Hic se uidendum praestitit mortalibus,

mortale corpus sumpsit inmortalitas,

ut, dum caducum prtat aeternus dens,

transire nostrum posset ad caelestia:

homo est peremptus et resurrexit deus.

Congressa mors est membra gestanti deo;

dum nostra temptat, cessit inmortalibus.

stultum putatis hoc, sofistae saeculi,

sed stulta mundi summus elegit pater,

ut stultus esset saeculi prudens dei.

Antiquitatem Romuli et Mauortiam.

lupam renarras primum et omen uulturum.

si res nouellas respuis, nil tam recens:

uix mille fastis inplet hanc aetatulam

cursus dierum conditore ab augure.

Sescenta possum regna pridem condita

proferre toto in orbe, si sit otium,

multo ante clara, quam capellam Gnosiam

suxisse fertur Iuppiter, Martis pater.

sed illa non sunt, haec et olim non erunt.

Crux ista Christi, quam nouellam dicitis,

nascente mundo factus ut primum est homo,

expressa signis, expedita est litteris,

aduentus eius mille per miracula

praenuntiatus ore uatum consono.

Reges, profetae iudicesque et principes

uirtute, bellis, cultibus sacris, stilo

non destiterunt pingere formam crucis,

crux praenotata, crux adumbrata est prius,

crucem uetusta conbiberuut saecula.

Tandem retectis uocibusque profeticis

aetate nostra conprobata antiquitas

coram refulsit ore conspicabili,

ne fluctuaret ueritas dubia fide,

si non pateret teste uisu comminus.

Hinc nos et ipsum non perire credimus

corpus, sepulcro quod uorandum traditur,

quia Christus in se mortuum corpus cruci

secure excitatum uexit ad solium patris

uiamque cunctis ad resurgendum dedit.

Crux illa nostra est, nos patibulum ascendimus,

nobis peremptus Christus et nobis deus

Christus reuersus, ipse qui moriens homo est,

natura duplex: moritur et mortem domat,

reditque in illud, quod perire nesciat.

Dixisse pauca sit satis de mysticis

nostrae salutis deque processu spei;

iam iam silebo: margaritas spargere

Christi uetamur inter inmundos sues,

lutulenta sanctum ne terant animalia.

Sed quia profunda non licet luctarier

ratione tecum, consuamus proxima:

interrogetur ipsa naturalium

simplex sine arte sensuum sententia,

fuci inperitus fac ut adsit arbiter.

Da septuennem circiter puerum ant minus,

qui sit fauoris liber et non oderit

quemquam nec ullum mentis in uitium cadat;

periclitemur, quid recens infantia

dicat sequendum, quid nouus sapiat uigor.'

Hanc ille sancti martyris uocem libens

amplexus unum de caterua infantium

paruum nec olim lacte depulsum capi

captumque adesse praecipit: `quiduis roga',

inquit, `sequamur, quod probarit pusio.'

Romanus ardens experiri innoxiam

lactantis oris indolem: `filiole', ait,

`dic, quid uidetur esse uerum et congruens,

unumne Christum colere et in Christo Patrem,

an conprecari mille formarum deos?'

Adrisit infans nec moratus rettulit:

`est quidquid illud, quod ferunt homines deum,

unum esse oportet, et, quod uni, est unicum.

cum Christus hoc sit, Christus est uerus deus,

genera deorum multa nec pueri putant.'

Stupuit tyrannus sub pudore fluctuans

nec uim decebat innocenti aetatulae

inferre leges nec loquenti talia

furor sinebat efferatus parcere:

`quis auctor', inquit, `uocis est huius tibi?'

Respondit ille: `mater et matri deus:

illa ex parente spiritu docta inbibit,

quo me inter ipsa pasceret cunabula,

ego ut gemellis uberum de fontibus

lac paruus hausi, Christum et hausi credere.'

`Ergo ipsa mater adsit', exclamat, `cedo',

Asclepiades, `disciplinae et exitum

tristem suae magistra spectet inpia,

male eruditi torqueatur funere

infantis orba, quemque corrupit, fleat.

Absit, ministros uilis ut muliercula

nostros fatiget: quantulus autem dolor

uexabit artus mortis auxilio breuis!

oculi parentis punientur acrius,

quam si cruentae membra carpant ungulate.'

Vix haec profatus pusionem praecipit

sublime tollant et manu pulsent nates,

mox et remota ueste uirgis uerberent

tenerumque duris ictibus tergum secent,

plus unde laetis quam cruoris defluat.

Quae cutis illud perpeti spectaculum,

quis ferre possit aeris aut ferri rigor?

inpacta quotiens corpus attigerat salix,

tenui rubebant sanguine uda uimina,

quem plaga fierat roscidis liuoribus.

Ferunt minaces uerberantium genas

inlacrimasse sponte dimanantibus

guttis per ora barbarum frementia,

scribas et ipsos et coronam plebium

proceresque siccis non stetisse uisibus.

At sola mater hisce lamentis caret,

soli sereno frons renidet gaudio:

stat in piorum corde pietas fortior

amore Christi contumax doloribus

firmatque sensum mollis indulgentiae.

Sitire sese paruus exclamauerat --

animae aestuantis ardor in cruciatibus

hoc exigebat, lymfae ut haustum posceret:

quem torua mater eminus triste intuens

uultu et seueris uocibus sic increpat:

`Puto, inbecillo, nate, turbaris metu

et te doloris horror adflictum domat.

non hanc meorum uiscerum stirpem fore

deo spopondi, non in hanc spem gloriae

te procreaui, cedere ut leto scias.

Aquam bibendam postulas, cum sit tibi

fons ille uiuus praesto, qui semper fluit

et cuncta solus inrigat uiuentia,

intus forisque spiritum et corpus simul,

aeternitatem largiens potantibus.

Venies ad illud mox fluentum, si modo

animo ac medullis solus ardor aestuet

uidere Christum, quod semel potum adfatim

sic sedat omnem pectoris flagrantiam,

uita ut beata iam sitire nesciat.

Hic, hic bibendus, nate, nunc tibi est calix,

mille in Bethleem quem biberunt paruuli:

oblita lactis et papillarum inmemor

aetas amaris, mox deinde dulcibus

refecta poclis mella sumpsit sanguinis.

Exemplum ad istud nitere, o fortis puer,

generosa prolis matris et potentia!

omnes capaces esse uirtutum pater

mandauit annos, neminem excepit diem

ipsis triumphos adnuens uagitibus.

Scis, saepe dixi, cum docenti adluderes

et garrulorum signa uerborum dares,

Isaac fuisse paruulum patri unicum,

qui, cum inmolandus aram et ensem cerneret,

ultro sacranti colla praebuerit seni.

Narraui et illd nobile ac memorabile

certamen, una matre quod septem editi

gessere pueri, sed tamen factis uiri,

hortante eadem matre in ancipiti exitu,

poenae et coronae sanguini ut ne parcerent.

Videbat ipsos apparatus funerum

praesens suorum nec mouebatur parens

laetata, quotiens aut oliuo stridula

sartago frixum torruisset puberem

dira aut cremasset lamminarum inpressio.

Comam cutemque uerticis reuulserat

a fronte tortor, nuda testa ut tegmine

ceruicem adusque dehonestaret caput;

clamabat illa: `patere, gemmis uestiet

apicem hunc corona regio ex diademate.'

Linguam tyrannus amputari iusserat

uni ex ephybis; mater aiebat: `satis

iam parta nobis gloria est, pars optima

deo inmolatur ecce nostri corporis,

digna est fidelis lingua, quae sit hostia.

Interpres animi, enuntiatrix sensuum,

cordis ministra, praeco operti pectoris,

prima offeratur in sacramentum necis

et sit redemptrix prima membrorum omnium,

ducem dicatam mox sequentur cetera.

His Maccabeos incitans stimulis parens

hostem subegit subiugatum septies,

quot feta natis, tot triumphis inclyta;

me partus unus ut feracem gloriae,

mea uita, praestet, in tua est situm manu.

Per huius alui fida conceptacula,

per hospitalem mense bis quino larem,

si dulce nostri pectoris nectar tibi,

si molle gremium, grata si crepundia,

persiste et horum munerum auctorem adsere!

Quanam arte nobis uiuere intus coeperis,

nihilumque et illud, unde corpus, nescio,

nouit animator solus et factor tui;

inpendere ipsi, cuius ortus munere es,

bene in datorem, quod dedit, refuderis'.

Talia canente matre iam laetus puer

uirgas strepentes et dolorem uerberum

ridebat. hic tum cognitor pronuntiat:

`claudatur infans carcere et tanti mali

Romanus auctor torqueatur acrius'.

Illum recentes per cicatricum uias

denuo exarabant, quaque acutum traxerant

paulo ante ferrum, mox recrudescentibus

plagis apertas persequebantur notas,

quos iam superbus uictor ignauos uocat.

`O non uirile robur, o molles manus,

unam labantis dissipare tam diu

uos non potesse fabricam corpusculi!

uix jam cohaeret nec tamen penitus cadit

uincens lacertos dexterarum inertium.

Citius cadauer dentibus carpunt canes

longeque morsus uulturum efficacior

ad deuorandas carnis offas mortuae;

languetis inbelli fame ac fatiscitis,

gula est ferina sed socors edacitas'.

Exarsit istis turbida ira iudicis

seque in supremam concitat sententiam:

`si te morarum paenitet, finem citum

subeas, licebit: ignibus uorabere

damnatus et fauilla iam tenuis fies.'

Abiens at ille, cum foro abriperent uirum

truces ministri, pone respectans ait:

`appello ab ista, perfide, ad Christum meum

crudelitate, non metu mortis tremens,

sed ut probetur esse nil, quod iudicas'.

`Quid differo', inquit ille, `utrosque perdere,

puerum ac magistrum, conplices sectae inpiae?

gladius recidat uile uix hominis caput

infantis, istum flamma uindex concremet,

sit his sub uno fine dispar exitus.'

Peruentum ad ipsum caedis inplendae locum.

natum gerebat mater amplexu et sinu,

ut primitiuum crederes fetum geri

deo offerendum sancti Abelis ferculo,

lectum ex ouili, puriorem ceteris.

Puerum poposcit carnifex, mater dedit,

nec inmorata est fletibus, tantum osculum

inpressit unum: `uale', ait, `dulcissime,

et, cum beatus regna Christi intraueris,

memento matris, iam patrone ex filio!'

Dixit. deinde, dum ferit ceruiculam

percussor ense, docta mulier psallere

hymnum canebat carminis Dauitici:

`pretiosa sancti mors sub aspectu dei,

tuus ille seruus, prolis ancillae tuae'.

Talia retexens explicabat pallium

manusque tendebat sub ictu et sanguine,

uenarum ut undam profluam manantium

et palpitantis oris exciperet globum:

excepit et caro adplicauit pectori.

At parte campi ex altera inmanem pyram

texebat ustor fumidus pinu arida,

sarmenta mixtim subdita et faeni struem

spargens liquato rote feruentis picis,

quo flamma pastu cresceretferocius.

Et iam retortis bracchiis furca eminus

Romanus actus ingerebatur rogo:

`scio', inquit ille, `non futurum, ut concremer,

nec passionis hoc genus datum est mihi,

et restat ingens quod fiat miraculum.'

Haec eius orsa sequitur inmensus fragor

nubis ruentis, nimbus undatim nigro

praeceps aquarum flumine ignes obruit.

alunt oliuo semiconbustas faces,

sed uincit imber iam madentem fomitem.

Trepidare teter carnifex rebus nouis

turbatus et, qua posset arte, insistere,

uersare torres cum fauillis umidis,

prunas maniplis confouere stuppeis

et semen ignis inter undas quaerere.

Quod cum tumenti nuntiatum iudici,

commouit iram fellis inplacabilis:

`quousque tandem summus hic nobis magus

inludet', inquit, `Thessalorum carmine

poenam peritus uertere in ludibrium?

Fortasse ceruix, si secandam iussero,

flecti sub ensem non patebit uulneri,

uel amputatum plaga collum diuidens

rursus coibit ac reglutinabitur

umerisque uertex eminebit additus.

Temptemus igitur ante partem quampiam

truncare ferro corporis superstitis,

ne morte simpla criminosus multiplex

cadat uel una perfidus caede oppetat:

quot membra gestat, tot modis pereat uolo.

Libet experiri, Lerna, sicut traditur,

utrum renatis pullulascat artubus

ac se inminuti corporis damnis nouum

instauret: ipse praesto erit tunc Hercules

hydrina suetus ustuire uulnera.

Iam nunc secandi doctus adsit artifex,

qui cuncta norit uiscerum confinia

uel nexa neruis disparare uincula:

date hunc, reuulsis qui medetur ossibus

aut fracta nodis sarciens conpaginat.

Linguam priorem detrahat radicitus,

quae corpore omni sola uiuit nequior;

illa et procaci pessima in nostros deos

inuecta motu fas profanauit uetus

audax et ipsi non pepercit principi.'

Aristo quidam medicus accitus uenit,

proferre linguam praecipit. profert statim

martyr retectam, pandit ima et faucium

ille et palatum tractat et digito exitum

uocis pererrans uulneri explorat locum

Linguam deinde longe ab ore protrahens

scalpellum in usque guttur insertans agit.

illo secante fila sensim singula

numquam momordit martyr aut os dentibus

conpressit artis nec cruorem sorbuit.

Inmotus et patente rictu constitit,

dum sanguis extra defluit scaturriens,

perfusa pulcher menta russo stemmate

fert et cruenti pectoris spectat decus

fruiturque et ostro uestis ut iam regiae.

Praefectus ergo ratus elinguem uirum

cogi ad sacrandum posse, cum uerbis carens

nil in deorum blateraret dedecus,

iubet reduci iam tacentem ac debilem

multo loquentis turbine olim territus.

Reponit aras ad tribunal denuo

et tus et ignem uiuidum in carbonibus

taurina et exta uel suilla abdomina;

ingressus ille, ut hos paratus perspicit,

insufflat, ipsos ceu uideret daemonas.

Inridet hoc Asclepiades laetior,

addit deinde: `numquid inclementius,

sicut solebas, es paratus dicere?

effare quiduis ac perora et dissere;

permitto, uocem libere ut exerceas.'

Romanus alto corde suspirans diu

gemitu querellam traxit et sic orsus est:

`Christum loquenti lingua numquam defuit,

nec uerba quaeras quo regantur organo,

cum praedicatur ipse uerborum dator.

Qui fecit, ut uis uocis expressa intimo

pulmone et oris torta sub testudine

nunc ex palato det repercussos sonos,

nunc temperetur dentium de pectine

sitque his agendis lingua plectrum mobile,

si mandet idem faucium sic fistulas

spirare flatu concinentes consono,

ut uerba in ipsis explicent meatibus

uel exitu oris, cymbalis profarier

nunc pressa parce labra, nunc hiantia,

dubitasne uerti posse naturae statum,

cui facta forma est, qualis esset primitus?

hanc nempe factor uertere, ut libet, potest

positasque leges texere ac retexere,

linguam loquella ne ministram postulet.

Vis scire nostri numinis potentiam?

fluctus liquentis aequoris pressit pede,

natura fluxa ac tenuis in solidum coit:

quam dispar illis legibus, quis condita est!

solet natatus ferre, fet uestigia.

Habet usitatum munus hoc diuinitas,

quae uera nobis colitur in Christo et patre,

mutis loquellam, percitum claudis gradum,

surdis fruendam reddere audientiam,

donare caecis lucis insuetae diem.

Haec si quis amens fabulosa existimat,

uel ipse tute si parum fidelia

rebare pridem, uera cognoscas licet:

habes loquentem, cuius amputaueras

linguam: probatis cede iam miraculis.'

Horror stupentem persecutorem subit

timorque et ira pectus in caliginem

uertere: nescit, uigilet anne somniet,

miratur haerens, quod sit ostenti genus:

formido frangit, armat indignatio.

Nec uim domare mentis effrenae potest

nec, quo furoris tela uertat, inuenit.

postremo medicum saeuus insontem iubet

reum citari, nundinatum hunc arguit,

mercede certa pactus ut conluderet,

aut ferrum in ore nil agens et irritum

uersasse frustra seu retunsis tactibus

aut arte quadam uulnus inlatum breue,

quod sauciata parte linguam laederet

neruos nec omnes usque quaque abscideret.

Manere saluam uocis harmoniam probe

non posse, inani concauo uerba exprimi,

quae concrepare ligula moderatrix facit.

esto, ut resultet spiritus uacuo specu,

echo sed extat inde, non oratio.

Veris refutat medicus hanc calumniam:

`scrutare uel tu nunc latebras faucium

intraque dentes curiosum pollicem

circumfer haustus uel patentes inspice,

lateatne quidquam, quod regat spiramina.

Quamquam forassem forte si puncto leui

tenuiue linguam contigissem uulnere,

titubante plectro fatus esset debilis;

nam cum magistra uocis in uitium cadit,

usus necesse est et loquendi intercidat.

Fiat periclum, si placet, cuiusmodi

edat querellam quadrupes lingua eruta,

elinguis et quem porca grunnitum strepat,

cui uox fragosa, clamor est inconditus,

probabo mutam nil sonare stridulum.

Testor salutem principis me simplici

functum secantis arte, iudex optime,

seruisse iussis absque fraude publicis;

sciat hic, quis illi uerba suggillet deus,

ego, unde utus sit disertus, nescio.'

His sese Aristo purgat, at contra inpium

nil haec latronem christianorum mouent,

magis magisque fertur in uesaniam.

quaerit, alienus sanguis ille asperserit

uirum, suone fluxerit de uulnere.

Respondit his Romanus: `eccum, pracsto sum,

meus iste sanguis uerus est, non bubulus.

agnoscis illum, quem loquor, miserrime

pagane, uestri sanguinem sacrum bouis,

cuius litata caede permadescitis?

Summus sacerdos nempe sub terram scrobe

acta in profundum consecrandus mergitur,

mire infulatus festa uittis tempora

nectens, corona tum repexus aurea,

cinctu Gabino sericam fultus togam.

Tabulis superne strata texunt pulpita

rimosa rari pegmatis conpagibus,

scindunt subinde uel terebrant aream

crebroque lignum perforant acumine,

pateat minutis ut frequens hiatibus.

Huc taurus ingens fronte torua et hispida

sertis reuinctus aut per armos floreis

aut inpeditis cornibus deducitur,

nec non et auro frons coruscat hostiae

saetasque fulgor brattealis inficit.

Hic ut statuta est inmolanda belua,

pectus sacrato diuidunt uenabulo;

eructat amplum uulnus undam sanguinis

feruentis inque texta pontis subditi

fundit uaporum flumen et late aestuat.

Tum per frequentes mille rimarum uias

inlapsus imber tabidum rorem pluit,

defossus intus quem sacerdos excipit

guttas ad omnes turpe subiectans caput

et ueste et omni putrefactus corpore.

Quin os supinat, obuias offert genas,

supponit aures, labra, nares obicit,

oculos et ipsos perluit liquoribus,

nec iam palato parcit et linguam rigat,

donec cruorem totus atrum conbibat.

Postquam cadauer sanguine egesto rigens

conpege ab illa fiamines retraxerint,

procedit inde pontifex uisu horridus,

ostentat udum uerticem, barbam grauem,

uittas madentes atque amictus ebrios.

Hunc inquinatum talibus contagiis,

tabo recentis sordidam piaculi,

omnes salutant atque adorant eminus,

uilis quod illum sanguis et bos mortuus

foedis latentem sub cauenis lauerint.

Addamus illam, uis, hecatomben tuam,

centena ferro cum cadunt animalia

uariaque abundans caede restagnat cruor,

uix ut cruentis augures natatibus

possint meare per profundum sanguinis?

Sed quid macellum pingue puluinarium,

quid maximorum lancinatores gregum

euiscerata carne crudos criminor?

sunt sacra, quando uosmet ipsi exciditis,

uotiuus et cum membra detruncat dolor.

Cultrum in lacertos exerit fanaticus

sectisque Matrem bracchiis placat deam,

furere ac rotari ius putatur mysticum;

parca ad secandum dextra fertur inpia,

caelum meretur uulnerum crudelitas.

Ast hic metenda dedicat genitalia,

numen reciso mitigans ab inguine

offert pudendum semiuir donum deae,

illam reuulsa masculini germinis

effluenti pascit auctam sanguine.

Vterque sexus sanctitati displicet,

medium retentat inter alternum genus,

mas esse cessat ille nec fit femina.

felix deorum mater inberbes sibi

parat ministros lenibus nouaculis.

Quid, cum sacrandus accipit sfragitidas?

acus minutas ingerunt fornacibus,

his membra pergunt urere, ut igniuerint;

quamcumque partem corporis feruens nota

stigmarit, hanc sic consecratam praedicant.

Functum deinde cum reliquit spiritus

et ad sepulcrum pompa fertur funeris,

partes per ipsas inprimuntur bratteae,

insignis auri lammina obducit cutem,

tegitur metallo, quod perustum est ignibus.

Has ferre poenas cogitur gentilitas,

hac dii coercent lege cultores suos:

sic daemon ipse ludit hos, quos ceperit,

docet execrandas ferre contumelias,

tormenta inuri mandat infelicibus.

At noster iste sanguis ex uestra fIuit

crudelitate, uos tyrannide inpia

exulceratis innocentum corpora.

si uos sinatis, incruente uiuimus,

at si cruente puniamur, uincimus.

Sed iam silebo, finis instat debitus,

finis malorum, passionis gloria,

iam non licebit, inprobe, ut licuit modo,

torquere nostra uel secare uiscera,

cedas necesse est uictus et jam desinas.'

`Cessabitequidem tortor et sector dehinc',

iudex minatur, `sed peremptoris manus

succedet illis, strangulatrix faucium,

aliter silere nescit oris garruli

uox inquieta, quam tubam si fregero.'

Dixit foroque protrahi iussit uirum,

trudi in tenebras noxialis carceris,

elidit illic fune collum martyris

lictor nefandus. sic peracta est passio,

anima absoluta uinculis caelum petit.

Gesta intimasse cuncta fertur principi

praefectus addens ordinem uoluminum

seriemque tantae digerens tragoediae,

laetatus omne crimen in fasces refert

suum tyrannus chartulis uiuacibus.

Illas sed aetas conficit diutina,

fuligo timeat, puluis obducit situ,

carpit scnectus aut ruinis obruit;

inscripta Christo pagina inmortalis est

nec obsolescit ullus in caelis apex.

Excepit adstans angelus coram deo

et quae locutus martyr et quae pertulit,

nec uerba solum disserentis condidit,

sed ipsa pingens uulnera expressit stilo

laterum, genarum pectorisque et faucium.

Omnis notata est sanguinis dimensio,

ut quamque plagam sulcus exarauerit,

altam, patentem, proximam, longam, breuem,

quae uis doloris quiue segmenti modus,

guttam cruoris ille nullam perdidit.

Hic in regestis est liber caelestibus,

monumenta seruans laudis indelebilis,

relegendus olim sempiterno iudici,

libramine aequo qui malorum pondera

et praemiorum conparabit copias.

Vellem sinister inter haedorum greges

ut sum futurus, eminus dinoscerer

atque hoc precante diceret rex optimus:

`Romanus orat, transfer hunc haedum mihi,

sit dexter, agnus induatur uellere.'