AD VALERIANVM EPISCOPVM DE PASSIONE

HIPPOLYTI BEATISSIMI MARTYRIS.

Innumeros cineres sanctorum Romula in urbe

uidimus, o Christi Valeriane sacer.

Incisos tumulis titulos et singula quaeris

nomina: difficile est, ut replicare queam.

Tantos iustorum populos furor inpius hausit,

cum coleret patrios Troia Roma deos.

Plurima litterulis signata sepulcra 1oquuntur

martyris aut nomen aut epigramma aliquod,

sunt et muta tamen tacitas claudentia tumbas

marmora, quae solum significant numerum.

Quanta uirum iaceant congestis corpora aceruis,

nosse licet, quorum nomina nulla legas.

Sexaginta illic defossas mole sub una

reliquias memini me didicisse hominum,

quorum solus habet conperta uocabula Christus,

utpote quos propriae iunxit amicitiae.

Haec dum lustro oculis et sicubi forte latentes

rerum apices ueterum per monumenta sequor,

inuenio Hippolytum, qui quondam scisma Nouati

presbiter attigerat nostra sequenda negans,

usque ad martyrii prouectum insigne tulisse

lucida sanguinei praemia supplicii.

Nec mirere senem peruersi dogmatis olim

munere ditatum catholicae fidei.

Cum iam uaesano uictor raperetur ab hoste

exultante anima carnis ad exitium,

plebis amore suae multis comitantibus ibat;

consultus quaenam secta foret melior,

respondit: `fugite, o miseri, execranda Nouati

scismata, catholicis reddite uos populis!

Vna fides uigeat, prisco quae condita templo est,

quam Paulus retinet quamque cathedra Petri.

Quae docui, docuisse piget: uenerabile martyr

cerno, quod a cultu rebar abesse dei.'

His ubi detorsit laeuo de tramite plebem

monstrauitque sequi, qua uia dextra uocat,

seque ducem recti spretis anfractibus idem

praebuit, erroris qui prius auctor erat,

sistitur insano rectori christicolas tunc

ostia uexanti per Tiberina uiros.

Illo namque die Roma secesserat, ipsos

peste Suburbanos ut quateret populos,

non conentus humum celsae intra moenia Romae

tinguere iustorum caedibus assiduis.

Ianiculum cum iam madidum, fora, rostra, Suburam

cerneret eluuie sanguinis affluere,

protulerat rabiem Tyrreni ad litoris oram

quaeque loca aequoreus proxima portus habet.

Inter carnifices et constipata sedebat

officia extructo celsior in solio,

discipulos fidei detestandique rebelles

idolii ardebat dedere perfidiae.

Carcereo crinita situ stare agmina contra

iusserat horrendis excrucianda modis.

Inde catenarum tractus, hinc lorea flagra

stridere, uirgarum concrepitare fragor,

ungula fixa cauis costarum cratibus altos

pandere secessus et lacerare iecur.

Ac iam lassatis iudex tortoribus ibat

in furias cassa cognitione fremens --

nullus enim Christi ex famulis per tanta repertus

supplicia, auderet qui uitiare animam --

inde furens quaesitor ait: `iam, tortor, ab unco

desine, si uana est quaestio, morte agito.

Huic abscide caput, crux istum tollat in auras

uiuentesque oculos offerat alitibus;

hos rape praecipites et uinctos conice in ignem,

sit pyra, quae multos deuoret una reos.

En tibi, quos properes rimosae inponere cumbae

pellere et in medii stagna profunda freti.

Quos ubi susceptos rabidum male suta per aequor

uexerit et tumidis caesa labarit aquis,

dissociata putrem laxent tabulata carinam

conceptumque bibant undique naufragium.

Squamea caenoso praestabit uentre sepulcrum

belua consumptis cruda cadaueribus.'

Haec persultanti celsum subito ante tribunal

offertur senior nexibus inplicitus.

Stipati circum iuuenes clamore ferebant

ipsum christicolis esse caput populis:

si rorer extinctum propere caput, omnia uulgi

pectora Romanis sponte sacranda deis.

Insolitum leti poscunt genus et noua poenae

inuenta, exemplo quo trepident alii.

Ille supinata residens ceruice: `quis', inquit,

`dicitur?' adfirmant dicier Hippolytum.

`Ergo sit Hippolytus, quatiat turbetque iugales

intereatque feris dilaceratus equis.'

Vx haec ille, duo cogunt animalia freni

ignara insueto subdere colla iugo,

non stabulis blandius manu palpata magistri

imperiumque equitis ante subacta pati,

sed campestre uago nuper pecus e grege captum,

quod pauor indomito corde ferinus agit.

Iamque reluctantes sociarant uincula bigas

oraque discordi foedere nexuerant:

temonis uice funis inest, qui terga duorum

diuidit et medius tangit utrumque latus,

deque iugo in longum se post uestigia retro

protendens trahitur transit et ima pedum.

Huius ad extremum, sequitur qua puluere summo

cornipedum refugas orbita trita uias,

crura uiri innectit laqueus nodoque tenaci

adstringit plantas cumque rudente ligat.

Postquam conposito satis instruxere paratu

martyris ad poenam uerbera, uincla, feras,

instigant subitis clamoribus atque flagellis

iliaque infestis perfodiunt stimulis.

Vltima uox audita senis uenerabilis haec est:

`hi rapiant artus, tu rape, Christe, animam!'

Prorumpunt alacres caecoque errore feruntur,

qua sonus atque tremor, qua furor exagitant.

Incendit feritas, rapit impetus et fragor urget

nec cursus uolucer mobile sentit onus.

Per siluas, per saxa ruunt, non ripa retardat

fluminis aut torrens oppositus cohibet,

prosternunt saepes et cuncta obstacula rumpunt,

prona, fragosa petunt, ardua transiliunt.

Scissa minutatim labefacto corpore frusta

carpit spinigeris stirpibus hyrtus ager.

Pars summis pendet scopulis, pars sentibus haeret,

parte rubent frondes, parte madescit humus.

Exemplar sceleris paries habet inlitus, in quo

multicolor fucus digerit omne nefas,

picta super tumulum species liquidis uiget umbris

effigians tracti membra cruenta uiri.

Rorantes saxorum apices uidi, optime papa,

purpureasque notas uepribus inpositas.

Docta manus uirides imitando effingere dumos

luserat et minio russeolam saniem.

Cernere erat ruptis conpagibus ordine nullo

membra per incertos sparsa iacere situs.

Addiderat caros gressu lacrimisque sequentes

deuia quo fractum semita monstrat iter.

Maerore attoniti atque oculis rimantibus ibant

inplebantque sinus uisceribus laceris.

Ille caput niueum conplectitur ac reuerendam

canitiem molli confouet in gremio;

hic umeros truncasque manus et bracchia et ulnas

et genua et crurum fragmina nuda legit.

Palliolis etiam bibulae siccantur harenae,

ne quis in infecto puluere ros maneat.

Si quis et in sudibus recalenti aspergine sanguis

insidet, hunc omnem spongia pressa rapit.

Nec iam densa sacro quidquam de corpore silua

obtinet aut plenis fraudat ab exequiis.

Cumque recensetis constaret partibus ille,

corporis integri qui fuerat numerus,

nec purgata aliquid deberent auia toto

ex homine extersis frondibus et scopulis,

metando eligitur tumulo locus, ostia linquunt,

Roma placet, sanctos quae teneat cineres.

Haud procul extremo culta ad pomeria uallo

mersa latebrosis crypta patet foueis.

Huius in occultum gradibus uia prona reflexis

ire per anfractus luce latente docet.

Primas namque fores summo tenus intrat hiatu

inlustratque dies limina uestibuli.

Inde ubi progressu facili nigrescere uisa cst

nox obscura loci per specus ambiguum,

occurrunt celsis inmissa foramina tectis,

quae iaciant claros antra super radios.

Quamlibet ancipites texant hinc inde recessus

arta sub umbrosis atria porticibus,

at tamen excisi subter caua uiscera montis

crebra terebrato fornice lux penetrat.

Sic datur absentis per subterranea solis

cernere fulgorem luminibusque frui.

Talibus Hippolyti corpus mandatur opertis,

propter ubi adposita est ara dicata deo.

Illa sacramenti donatrix mensa eademque

custos fida sui martyris adposita

seruat ad aeterni spem uindicis ossa sepulcro,

pascit item sanctis Tibricolas dapibus.

Mira loci pietas et prompta precantibus ara

spes hominum placida prosperitate iuuat.

Hic corruptelis animique et corporis aeger

oraui quotiens stratus, opem merui.

Quod laetor reditu, quod re, uenerande saerdos,

conplecti licitum est, scribo quod haec eadem,

Hippolyto scio me debere, deus cui Christus

posse dedit, quod quis postulet, adnuere.

Ipsa, illas animae exuuias quae continet intus,

aedicula argento fulgurat ex solido.

Praefixit tabulas diues manus aequore leui

candentes, recauum quale nitet speculum,

nec Pariis contenta aditus obducere saxis

addidit ornando clara talenta operi.

Mane salutatum concurritur: omnis adorat

pubis, eunt, redeunt solis adusque obitum.

Conglobat in cuneum Latios simul ac peregrinos

permixtim populos religionis amor.

Oscula perspicuo figunt inpressa metallo,

balsama defundunt, fletibus ora rigant.

Iam cum se renouat decursis mensibus annus

natalemque diem passio festa refert,

quanta putas studiis certantibus agmina cogi

quaeue celebrando uota coire deo!

Vrbs augusta suos uomit effunditque Quirites,

una et patricios ambitione pari

Confundit plebeia falanx umbonibus aequis

discrimen procerum praecipitante fide.

Nec minus Albanis acies se candida portis

explicat et longis ducitur ordinibus,

exultant fremitus uariarum hinc inde uiarmn,

indigena et Picens plebs et Etrusca uenit.

Concurrit Samnitis atrox, habitator et altae

Campanus Capuae iamque Nolanus adest,

quisque sua laetus cum coniuge dulcibus et cum

pigneribus rapidum carpere gestit iter.

Vix capiunt patuli populorum gaudia campi

haeret et in magnis densa cohors spatiis.

Angustum tantis illud specus esse cateruis

haud dubium est, ampla fauce licet pateat.

Stat sed iuxta aliud, quod tanta frequentia templum

tunc adeat cultu nobile regifico,

parietibus celsum sublimibus atque superba

maiestate potens muneribusque opulens.

Ordo columnarum geminus laquearia tecti

sustinet auratis suppositus trabibus.

Adduntur graciles tecto breuiore recessus,

qui laterum seriem iugiter exsinuent,

At medios aperit tractus uia latior alti

culminis exsurgens editiore apice.

Fronte sub aduersa gradibus sublime tribunal\quad tollitur, antistes praedicat unde deum.

Plena laborantes aegre domus accipit undas

artaque confertis aestuat in foribus

maternum pandens gremium, quo condat alumnos

ac foueat fetos adcumulata sinus.

Si bene commemini, colit hunc pulcherrima Roma

Idibus Augusti mensis, ut ipsa uocat

prisco more diem, quem te quoque, sancte magister,

annua festa inter dinumerare uelim.

Crede, salutigeros feret hic uenerantibus ortus

lucis honoratae praemia restituens.

Inter sollemnes Cypriani uel Chelidoni

Eulaliaeque dies currat et iste tibi.

Sic te pro populo, cuius tibi credita uita est,

orantem Christus audiat omnipotens;

sic tibi de pleno lupus excludatur ouili

agna nec ulla tuum capta gregem minuat;

sic me gramineo remanentem denique campo

sedulus aegrotam pastor ouem referas;

sic, cum lacteolis caulas conpleueris agnis,

raptus et ipse sacro sis comes Hippolyto.